Destpêk / Zanistî / Fizîk / PIRTIKÊN GERDÛNA ME: ATOM

PIRTIKÊN GERDÛNA ME: ATOM

Di roja îroyîn de êdî her kes dizane ku dinya û her tiştên di hundirê dinyayê de ne, ji atoman –ango ji madeyên ku li navenda stêrkan çêdibin-pêk tên.Milyonek hebê wê heke bên bahev dê bi qasî tîpek ‘’a’’ yê ancax cih bigre. Atom di hundirê xwe de proton û notronan dihewîne û ji ewrên elektronan pêk tê.

Lê ji nû ve teşeya dendika atomê-ya ku wan perçe dike (fisyon) û dike yek- dikeve warê fizîka atomê. Li hêla din ve proton û notron ji perçeyên hin biçûktir ku bi navê kuarkê tê zanîn pêk tên û bi “peykên” ku bi Gluan[1] jî tê bi navkirin xwe bi hev digrin. Lê kes nizane ku di demên pêş me de tiştên ku wê bên keşifkirin çi ne?

85709316

Him ji ber şiklê fikra me û sînordarkirina amûrên pîvanê û him jî ji ber perçeyên gelek biçûk ku ji bo hevketina wan enerjiyek pir mezin hewce ye. Sirên atomê ev bi sed hezaran sal in, hêj ji hêla însanan ve nehatine zanîn. Lê tiştên ku em îro derbarê atomê de hîn bûn çawa derketin holê û di vê pêvajoyê de dinya çawa guherî?

‘’Atom bi rastî jî gelekî biçûk in. Bo numune; em milyonek atom bînin ba hev em ê bi tenê bikaribin qasî tîpeke “a”’yê cih bigirin.

HUNDIRÊ ATOMÊ

Dinya ji atomên ji hev mezintir pêk tê.  Atom bi pîkomîtroyê tên pîvan.Grafîka pîkomîtroyê wiha ye: yekeyeke ji trilyon carekê mîtroyê ye. (1/1.000.000.000.000)

atom-10989-2560x1600

Komek atom, ji bo molekûlekê pêk bînin, bi hevre pêwendiyê datînin. Mînak av  (H2O) ji girêdana atomek oksijenê û ji 2 atomên hîdrojenê pêk tê. Herçiqas wekî gogên tenîsê bê zanîn jî rûyê atomê ne wekî gogên tenîsê ye. Atom bi ewrên ku elektronên negatîf barkirî ye tên dorpêçkirin. Pir biçûk in, tîr û û ji dendikên pozîtîf barkirî pêk tên. Li hêla din ve wek valahiya hundirê gogên tenîsan, atom jî wek valahiyekê tê zanîn.Li gorî vê tê xuyakirin em jî di nav de, her tişt ji ne tu tiştî hatine pêkanîn. Dendika ku ji notron û protonan pêk tê, bi qasî girseya atomê beranberî  ji sedî 99 e.

Mesela atoma hîdrojenê protonekê dihewîne, ji ber vê jî nimreya atomê yek e. elektron jî cureya kîmyewî ya atoman diyar dikin. Helyûma ku di dendikê wê de 2 elektron hebe tê ser wê wateyê ku ew dendik hatiye tijîkirin.

Jêder: Kovara Zanko

[1]Gluan – peyk, (ji glue’aya ingilîzî tê; tiştê ku tesîra navberî û erka zilqokê bi cih tîne).

Herwiha binêre

BAŞTIRÎN WÊNEYÊN AJALAN ÊN SALA 2016

National Geographic baştirîn wêneyên ajalan ên sala 2016’an eşkere kirin. Piraniya wêneyên ku hatine vebijartin …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

kadikoy escort bayan kadikoy escort atasehir escort maltepe escort kartal escort kurtkoy escort pendik escort izmit escort vidanjor